وبلاگ مروری بر تاریخچه چاپ و چاپخانه در ایران
مروری بر تاریخچه چاپ و چاپخانه در ایران

مروری بر تاریخچه چاپ و چاپخانه در ایران


چاپ و چاپخانه در ایران:
صنعت چاپ اولین بار در چین زمان سلسل هى تانگ (قرون اول تا سوم هجری) به طریقی ساده اختراع شد و در طی زمان رو به تكامل نهاد. آنچه مهم است اختراع چاپ سربی توسط گوتنبرگ آلمانی در سال 1448 م است. گوتنبرگ به تدریج، دستگاه چاپی اختراعی خود را تكمیل كرد و ماشین چاپ با حروف سربی قابل انتقال به راه انداخت. از این پس، صنعت چاپ به عنوان نقطه عطفی در تاریخ علمی و فرهنگی جهان، نقش مهمی در ارتقای وضعیت كمی و كیفی مطبوعات ایفا كرد. اهمیت صنعت چاپ اختراعی گوتنبرگ به حدی است كه آن را به عنوان یكی از عوامل زمین ساز رنسانس قلمداد می‌کنند. تاریخچه صنعت چاپ در ایران در قرون جدید نیز با تحولات این صنعت در ممالك اروپایی مرتبط بوده و به گونه‌ای از دستاوردهای ملل اروپایی بهره برده است. با این حال برای آگاهی از پیدایش و چگونگی ایجاد چاپخانه در ایران، در دو مبحث جداگانه چاپخانه قبل از زمان قاجار و چاپ وچاپخانه در دوره قاجار، تاریخچه این موضوع را بررسی می‌كنیم.

چاپخانه در تهران و سایر شهرستان‌ها:
چاپخانه‌هایی كه تا سال 1240 ه.ق در ایران احداث شده بودند،عمدتاً در تبریز بودند و حتی پایتخت حكومت قاجاری نیز از این فناوری محروم بود. در سال 1240 ه.ق فتحعلی شاه میرزا‌زین‌العابدین را به تهران احضار كرد تا با احداث در تهران به كار طبع و نشر بپردازد.
میرزا‌زین‌العابدین چاپخانه‌ای ایجاد كرد و با برخورداری از حمایت منوچهرخان معتمدالدوله، كه یكی از بزرگان دربار بود، كتب فراوانی را كه اغلب هم دینی و مذهبی بودند، به چاپ رساند. ارتباط نزدیك زین‌العابدین با منوچهرخان معتمدالدوله كه او را در راه اندازی چاپخانه كمك كرده بود، موجب شد كه محصولات این اولین چاپخانه تهران با عنوان چاپ معتمدی معروف شود.  زین‌العابدین در تهران شاگردانی تربیت كرد كه زیر دست او فن چاپ را یاد گرفتند. از جمله سپهر را " ناسخ التواریخ " میرزا باقر نامی بود كه بعدها نسخه چاپ كرد. در سال 1245 ه.ق فتحعلی شاه دستور داد كه چاپخانه سنگی بزرگی را كه توسط میرزا اسدالله نامی در تبریز احداث شده بود، با تمامی كاركنان آن به تهران بیاورند و در پایتخت به فعالیت بپردازند. این میرزا اسدالله كسی بود كه با حمایت میرزاصالح شیرازی به روسیه اعزام شده بود و با فراگرفتن فن چاپ و خرید یك دستگاه چاپ در سال 1240 ه.ق به ایران بازگشته و چاپخانه احداث كرده بود. این چاپخانه كه با چاپ‌های سربی متفاوت بود، نخستین بار در ایران احداث می‌شد.
به غیر از تبریز، كه نخستین بار صنعت چاپ در آنجا رواج یافت، درخصوص سهم دیگر شهرها در راه‌اندازی این صنعت می‌توان از اصفهان و شیراز یاد کرد. احداث چاپ سربی در اصفهان به سال 1244 میرزا ابراهیم " رساله حسینی " ه.ق انجام شد و كتاب استرآبادی از آن بیرون آمد.  چاپ سنگی نیز به سال 1260 ه.ق در اصفهان احداث شد.  در شیراز اولین بار چاپ سنگی را در سال 1254 ه.ق احداث كردند، ولی غیر از یك جلد قرآن مجید كتاب دیگری در آن به چاپ نرسید.  ارومیه در سال 1256 ه.ق توسط مبلّغین مسیحی امریكایی دارای چاپخانه شد و بعد از آن به ترتیب در شهرهای بوشهر، مشهد، انزلی، رشت، اردبیل، همدان، خوی، یزد، قزوین، كرمانشاه، كرمان، گروس، كاشان، اهواز، زنجان و بالاخره ساری چاپخانه ایجاد كردند.

چاپ مصوّر:
پیدایش چاپ تصویری در ایران به زمان محمد شاه بر می‌گردد. نخستین کتابی كه شناخته شده و چاپ مصور شد، كتابی بود به نام " لیلی و مجنون "  كه در سال 1259 ه.ق به چاپ رسیده‌است. در چهار صفحه از این كتاب چهار تصویر وجود دارد كه با مركب چاپ ترسیم که به معمول زمان، با دست آنها را رنگ كرده‌اند. پس از آن در سال 1264 قمری بیست تصویر را به چاپ رساندند. بعد از آن " دیوان فضولی بغدادی "با هشت تصویر چاپ شد. از اول محرم کتاب " روضه المجاهدین" منتشر شد. "شرف " سال 1300 هجری قمری اولین شماره روزنامه شد تا سال 1309 ه.ق که هشتاد و هفت شماره آن دارای تصاویر بود. "شرافت"که روزنامه مصور بود از صفر 1314 ه.ق به چاپ رسید.  روزنامه وقایع اتفاقیه به عنوان اولین روزنامه دولتی و دومین روزنامه ایرانی نیز از شماره 470 مورخ پنج شنبه 21 محرم 1277 به بعد، مصور است و در مدت چهار سال 88 شماره آن را مصور چاپ كرده‌اند. از آن پس، بهره گیری از چاپ مصور به تدریج در روزنامه‌های دیگر نیز معمول شد.  اولین فرد ایرانی كه چاپ تصویری را فرا گرفت، آقا میرزا عبداللطیف نقاش باشی اصفهانی بود. میرزا عبداللطیف از طرف امنای دولت به فرنگ فرستاده شده و در آنجا چاپ تصویرى آموخته بود. وی از هوشمندان عصر خود بود و افراد دیگری از جمله آقا میرزا ابوتراب نقاش مخصوص وزارت انطباعات چاپ مصور را از او فراگرفته اند. در نظر داشته باشیم كه میان چاپ سنگی مصور و چاپ سربی مصور تفاوت بود. چاپ سنگی مصور همانند چاپ معمولی بود و تنها تفاوت آن به مهارت نقاش در تركیب مركب چاپ برمی‌گشت كه مركب آن را از مركب معمولی غلیظ‌تر می‌ساخت، اما چاپ سربی مصور منوط به گراورسازی بود و هم زمان با پیدایش چاپ مصور در ایران، در اروپا با استفاده از تیزاب مطالب را روی چوب می‌كندند و از روی مدل حاصله به چاپ می‌رساندند.

 

 


برچسب ها و کلمات کلیدی: چاپ_تصویری ، چاپ_مصوّر ، چاپخانه ، تاریخچه_چاپ_و_چاپخانه_در_ایران ، اولین_چاپخانه_تهران ، روزنامه_مصور ، صنعت_چاپ ، دستگاه_چاپی ، روزنامه ، چاپ‌های_سربی ،
مطالب مرتبط
لوگوی همچاپ